Wszystko zaczęło się w 1951 r., kiedy wśród pracowników Spółdzielni Fryzjerów zrodziła się idea animowania działalności artystyczno-kulturalnej, co zaowocowało powołaniem Komisji Kulturalno-Oświatowej.




Zorganizowano pierwsze zespoły artystyczne, a ich małe sukcesy stały się motywacją dla członków Komisji do rozwijania i urozmaicania działalności. W 1955 r., dzięki Wojewódzkiemu Związkowi Spółdzielczości Pracy w Krakowie, otwarto Świetlicę Międzyspółdzielnianej na pierwszym piętrze budynku przy ul. Jagiellońskiej 31, gdzie swoje miejsce znalazły zespoły złożone z pracowników kilku sądeckich spółdzielni: Zespół Estradowy pod kierownictwem Józefa Wojsława, Zespół Dramatyczny Edwarda Fydy i, nade wszystko, zespół regionalny. Jego kierownikiem administracyjno-organizacyjnym został Marcin Adamek, pełniący również tę funkcję w Świetlicy Międzyspółdzielnianej, a choreografem Zofia Żytkowicz.

Nowy zespół regionalny po raz pierwszy zaprezentował się 2 lipca 1956 r. na przeglądzie zespołów artystycznych nowosądeckich spółdzielni (z programem pt. Ziemia Sądecka tańczy i śpiewa). Został on powtórzony 22 lipca w Krakowie podczas akademii z okazji rocznicy uchwalenia Manifestu Lipcowego i ta data została uznana za dzień powstania Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Sądeckiej (jak był nazywany w pierwszych notkach prasowych). Od początku 1957 r. praca Zespołu nabrała tempa. Do Zespołu dołączyli nowi członkowie - liczba tancerzy doszła do 60. Kierownik Zespołu - Marcin Adamek - ogromnym wysiłkiem kompletował stroje i starał się, by Zespołowi niczego nie brakowało. Powstawały pierwsze programy, poszerzano repertuar tańców, melodii, zwyczajów ludowych. Systematycznie rosła liczba koncertów, tak w Nowym Sączu, jak poza nim. W 1958 r. Zespół otrzymał nazwę (wymyśloną przez Aleksandrę i Kazimierza Boguckich), wywiedzioną od etnograficznej nazwy ludu tej ziemi, pod którą znać i podziwiać go będą tysiące widzów na całym niemal świecie - lachy.
Pierwsze lata to praca nad rozbudową repertuaru, doskonaleniemtechniki wykonawczej, przy jednoczesnym dbaniu o autentyzm, atmosferę zabawy i unikaniu stylizacji i sztuczności. Wielki wkład w późniejsze sukcesy Zespołu w tym okresie wnieśli Aleksandra Szurmiak-Bogucka (etnomuzykolog) i Kazimierz Bogucki (choreograf i reżyser), konsultanci skierowani do "Lachów" przez WZSP w Krakowie. Wspólnie z Zofią Żytkowicz opracowywali nowe pieśni i tańce oraz przygotowywali sceniczne widowiska. Nie sposób nie wspomnieć o kapeli, stanowiącej integralną część Zespołu. Od początku istnienia "Lachów" ich kapelę stanowili najznakomitsi lachowscy muzycy, których wkład w sukcesy Zespołu jest nieoceniony: Jan Józefowski (kierownik kapeli - skrzypce-prym), Mikołaj Józefowski (brat Jana - trąbka), Rudolf (Rudek) Józefowski (syn Jana - skrzypce-sekund), Józef Józefowski (syn Jana - skrzypce-sekund), Józef Wojsław (bas), Edward Turski (klarnet), Jan Szabla (trąbka).

W roku 1968 powołano do istnienia grupę dziecięcą - "Małe Lachy". Ich choreografem została również Zofia Żytkowicz. W ten sposób Zespół swoją działalność nakierował na pracę edukacyjno-wychowawczą. Grupa dziecięca, stanowiąca naturalne zaplecze dla zespołu dorosłego, poznawała repertuar tańców i melodii, była wychowywana w duchu poszanowania dla tradycji i od najmłodszych lat stawała się kolejnym ogniwem w dziele ochrony kultury tradycyjnej dla kolejnych pokoleń. Rok 1974 przynosi zmiany organizacyjne. Kończy pracę Zofia Żytkowicz, jej miejsce zajmuje Jan Zarzeka. Zmienia się w całości skład kapeli, a przede wszystkim zmienia się sposób pracy. Nacisk zostaje położony bardziej na efektowność i dynamikę koncertów niż na autentyczność i teatralną formę. Ta rewolucja w Zespole jest przyczyną pewnego regresu - znacznie słabnie ta niematerialna siła, stanowiąca o niepowtarzalności i ogromnych sukcesach odnoszonych przez "Lachy". Taki styl panował do 1978 r., kiedy to do Zespołu przyszły Michalina Wojtas (przejmująca stanowisko choreografa i kierownika artystycznego po Janie Zarzece) i Maria Mandryk-Waśko (pracująca od tej pory z "Małymi Lachami"). Skorygowano metody pracy, co przyniosło wyśmienity skutek, czego dowodem były sukcesy odnoszone w kolejnych latach. Decyzją nowej kadry było powołanie następnej grupy - rytmicznej. Została ona stworzona dla dzieci przedszkolnych, miała na celu organizowanie pracy edukacyjnej z dziećmi od najmłodszych lat, ucząc je podstaw muzyki i tańca. Był to kolejny krok w rozszerzaniu oferty twórczej i edukacyjnej. Rok 1985 to data powołania ostatniej chronologicznie grupy w Zespole - młodzieżowej. Jej choreografem została Lidia Czechowska.

Przez 50 lat systematycznie wzbogacano repertuar Zespołu. Od samego początku aż do dzisiaj podstawą jest folklor Lachów sądeckich prezentowany przez wszystkie grupy Zespołu. Z końcem lat 60-tych, Kazimierz Bogucki i Zofia Żytkowicz opracowali tańce i śpiewki Lachów szczyrzyckich oraz Górali łącko-kamienickich. Na jubileusz 30-lecia (w 1986 r.) do repertuaru grupy dorosłej i młodzieżowej włączono taniec narodowy – krakowiak w efektownej choreografii Janiny Kalicińskiej. Duże bogactwo repertuarowe cechuje „Małe Lachy”. Podzielone na grupy wiekowe prezentują, oprócz folkloru podegrodzkiego, również tańce rzeszowskie, żywieckie i śląskie.

Na swoim koncie „Lachy” mają łącznie 80 zagranicznych podróży. Od pierwszego wyjazdu zagranicznego do Langollen (Anglia) w 1962 r., rozpoczęła się, podobna do towarzyszącej Zespołowi w Polsce, nieprzeciętnie dobra passa. Szlak podróżniczy przez kolejne lata przebiegał przez wiele krajów Europy. Najczęściej „Lachy” odwiedzały Niemcy, Francję, Węgry, Belgię, Czechosłowację, Holandię, Włochy, a także Anglię, Bułgarię, Jugosławię, Ukrainę, Watykan, Czechy, Danię, Finlandię, Hiszpanię, Macedonię, Mołdawię, Portugalię, Rosyjską Republikę WNP, Rumunię, Turcję i Gruzję. I co należy szczególnie podkreślić, „Lachy” jako pierwszy sądecki zespół regionalny prezentował się publiczności za oceanem – w Stanach Zjednoczonych (w 2002 r.).

Kolejny ważny element pracy zespołu regionalnego to uczestnictwo w festiwalach oraz otrzymywane nagrody i wyróżnienia za pracę artystyczną. Przez 50 lat „Lachy” zebrały ich wiele. Kolekcję rozpoczyna II nagroda na Ogólnopolskim Festiwalu Zespołów Regionalnych w Łodzi w 1961 r. Następny rok przyniósł wielki sukces. Festiwal Ludowych Zespołów Artystycznych w Langollen w Anglii – „Lachy” (będąc jedynym reprezentantem Polski i konkurując z 50 zespołami z 26 krajów) zdobywają II nagrodę w konkursie kapel i III nagrodę w konkursie tańca. Na Międzynarodowym Festiwalu Zespołów Regionalnych w Confolens we Francji w 1963 r.. „Lachy” zdobywają II nagrodę w konkursie tańca i III nagrodę w konkursie kapel. Kolejne trofeum przywożą z Agrigento na Sycylii, gdzie w 1965 r., na XIII Międzynarodowym Festiwalu Zespołów Regionalnych, zdobywają V miejsce. W tym samym roku „Lachy” zapisują na swoim koncie jedno z największych osiągnięć: okazują się bezkonkurencyjne na I Festiwalu Zespołów Regionalnych Ziem Górskich w Zakopanem zdobywając I nagrodę. W ślad za grupą dorosłą idą „Małe Lachy”. W 1970 r. z VI Międzynarodowego Festiwalu Tańca w Rudolstadt (NRD) przywożą I nagrodę w kategorii zespołów dziecięcych. Ich kolejny triumf to I miejsce na I Przeglądzie Dziecięcych Zespołów Regionalnych Polski Południowej w Rabce w 1973 r.. A w 6 lat później, w 1979 r., zdobywają najwyższe, jak na razie, trofeum - główną nagrodę „Złotego Ajhassons” na Międzynarodowym Festiwalu Dziecięcych Grup Folklorystycznych w Matha we Francji. Wracając do sukcesów grupy dorosłej trafiamy na III Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem i pierwszą w karierze „Złotą Ciupagę” – Grand Prix (1970 r.). Przez siedemzakopiańskich festiwali, w jakich „Lachy” brały udział, do listy nagród dopisały „Złoty Liść Jesieni Tatrzańskiej”(na VIII MFFZG w 1975 r), III nagrodę – „Puchar Jesieni Tatrzańskiej (na X i XII MFFZG w latach 1977 i 1979), oraz drugą „Złotą Ciupagę” zdobytą na XXI MFFZG w roku 1989. Chronologicznie ostatnim sukcesem grupy dorosłej jest Grand Prix XI Międzynarodowych Spotkań Folklorystycznych w Żywcu w 2000 r.. Rangę zwycięstwa podnosi fakt, iż „Lachy” są pierwszym w historii tej imprezy zespołem polskim, który sięgnął po to trofeum. Dwie I nagrody ma na swoim koncie grupa młodzieżowa: na II Międzynarodowym Festiwalu Dziecięcych Zespołów Regionalnych „Fyrtek” w Radzionkowie w 2001 r. oraz na XVI Finale Krajowym Festiwalu Kultury Młodzieży Szkolnej w Kołobrzegu w 2002 r.. Sukcesy Zespołu to także sukcesy kapeli: I miejsce w VII Konkursie Muzyków, Instrumentalistów i Śpiewaków Ludowych Województwa Nowosądeckiego w Podegrodziu w 1986 r., I nagroda – „Złote Serce Żywieckie” w konkursie kapel i II nagroda – „Srebrne Serce Żywieckie” dla prymisty kapeli Stanisława Kołodzieja na Festiwalu Folkloru Górali Polskich w Żywcu w 1988 r. oraz II miejsce na Konkursie Kapel w Podegrodziu w 2005 r.

Zostaje tylko wymienić nagrody i odznaczenia, jakie za swoją pracę Zespół otrzymał: Zbiorową Odznakę Tysiąclecia Państwa Polskiego (1966 r.), Nagrodę Centralnej Komisji Koordynacyjnej ds. upowszechniania kultury (1966 r.), Odznakę „Zasłużony Działacz Kultury” (1966 r.), Złotą Odznakę Powiatowego Komitetu FJN w Nowym Sączu za zasługi poniesione w krzewieniu folkloru Sądecczyzny w kraju i zagranicą (1969 r.), Złotą Odznakę „Za zasługi dla Ziemi Krakowskiej" (1970 r.), Złotą Odznakę „Zasłużony w rozwoju Ziemi Sądeckiej" (1972 r.), Nagrodę zespołową Ministra Kultury i Sztuki I stopnia za całokształt działalności artystycznej, w szczególności za popularyzację folkloru Lachów sądecko-limanowskich i górali sądeckich w kraju i za granicą (1977 r.), Złotą Odznakę „Za zasługi dla województwa nowosądeckiego” (1987 r.), Nagrodę wojewody nowosądeckiego I stopnia za całokształt działalności kulturalnej (1990 r.), Złotą Tarczę Herbową miasta Nowego Sącza (2006 r.), Złote Jabłko Starosty Nowosądeckiego (2006 r.) i najcenniejsze i najbardziej prestiżowe polskie odznaczenie w dziedzinie kultury ludowej – Nagrodę im. Oskara Kolberga (2007 r.)

W ciągu ponad 50 lat zmieniała się sytuacja formalna Zespołu. Został powołany do istnienia jako grupa artystyczna podlegająca placówce kulturalnej, jaką była Świetlica Międzyspółdzielniana i wraz z nią był finansowany przez Powiatową Spółdzielnię Pracy Usług Rzemieślniczych. I taki stan formalny utrzymywał się nieprzerwanie aż do roku 1989. W tym czasie pieczę nad Zespołem i placówką (Klubem, a później Domem Kultury) sprawowało kilka spółdzielni: od 1956 r. do 1963 r. - Powiatowa Spółdzielnia Pracy Usług Rzemieślniczych (przemianowana na Powiatową Wielobranżową Spółdzielnię Pracy „Dunajec”), od 1964 r. do 1975 r. - Spółdzielnia Pracy „Przyszłość”, od 1975 r. do 1979 r. - Nowosądecka Spółdzielnia Pracy Budownictwa „Budimat” (na czele z prezesem Ottonem Jaworskim), od 1979 r. do 1989 r. - Wojewódzki Związek Spółdzielni Pracy w Nowym Sączu (na czele z prezesem Julianem Krzakiem). One były patronem Zespołu, one finansowały działalność, koszty wyjazdów, pensje pracowników. Problemy i zachwianie formalnej sytuacji nastąpiło w 1989 r. razem z przemianami polityczno-gospodarczymi w naszym kraju. Wraz z likwidacją spółdzielni pracy wezwano Zespół do zawieszenia działalności wszystkich grup. Na zwołanym zebraniu członków „Lachów” postanowiono nie przerywać ciągłości i nadal regularnie odbywać próby, powołać Społeczny Komitet Regionalnego Zespołu „Lachy”, gromadzić fundusze na działalność Zespołu, podjąć starania o przekazanie majątku i budynku „Lachów” przyszłemu administratorowi Zespołu. Widząc dramatyczną, i w zasadzie bez wyjścia, sytuację, w jakiej się znalazł Zespół, postanowiono powołać stowarzyszenie pod nazwą: Regionalne Towarzystwo Przyjaciół Spółdzielczego Zespołu „Lachy”, posiadające osobowość prawną i mogące administrować działalnością Zespołu i finansować ją. Opracowano Statut ReToPSZ „Lachy”, wybrano Zarząd, którego prezesem została Ewa Bodziony-Oleksy, oraz złożono wniosek o rejestrację stowarzyszenia do Sądu Rejestracyjnego. Kolejne miesiące doprowadziły do wyjaśnienia formalnej sytuacji Zespołu. Na pewno miał wrócić do zajmowanego przez 30 lat lokalu, po dokończeniu remontu. Zapewniono dotację na działalność kulturalną z funduszów miejskich i wojewódzkich. Reszta pieniędzy miała być pozyskiwana od członków Zespołu opłacających miesięczne składki członkowskie oraz indywidualnych sponsorów. Tym sposobem, własnymi siłami, udało się uratować Zespół przed likwidacją.

Z Zespołem związanych było już ok. 1000 tancerzy, tańczących dłużej niż jeden rok, oraz kilkudziesięciu muzyków grających w kapeli. Kierownikami Zespołu byli kolejno: Marcin Adamek (1956-1963), Adam Sobczyk (1963-1966), Wacław Nadolski (1963-1966), Krystyna Łodzińska (1966-1979), Wojciech Dębicki (1979-1989), Maria Kmak i Robert Sobol (1989-1990), Michalina Wojtas (1990-2003), Teresa Grochal (2003-2008), oraz od 2008 roku stanowisko praezesa i szefa Zespołu obejmuje Zuzanna Poręba. Jako choreografowie z „Lachami” pracowali: Monika Bulińska, Lidia Czechowska, Katarzyna Karasek, Andrzej Łukasik, Barbara Sokołowska, Maria Waśko, Michalina Wojtas, Jan Zarzeka, Zofia Żytkowicz. Muzycy pracujący z Zespołem: Sławomir Bryniak, Roman Goryca, Jan Józefowski, Rudolf Józefowski, Zbigniew Sasak, Ilona Szarek, Józef Wojsław. Długoletnią garderobianą, nazywaną przez tancerzy „Mamusią”, była Irena Adamek; obecnie o stroje dba Zofia Jackowiec. Ogromną rolę w historii „Lachów” odegrali jego konsultanci: Aleksandra Szurmiak-Bogucka i Kazimierz Bogucki. Zespół zawsze otaczał szeroki krąg przyjaciół. Ci najbardziej wypróbowani: Maria Kurleto-Wasilewska – inspektor WZSP, od początku z zapałem wspierająca działalność Zespołu, Antoni Wasielewski – dziennikarz i rysownik, prasowy „kibic”, Janusz Koszyk – słynny Morcin Nalepiok, dziennikarz, gawędziarz i konferansjer pierwszych koncertów, Janina Kalicińska – autorka układu do tańca narodowego – krakowiaka.

Bardzo ważnym wydarzeniem w historii Zespołu były obchody jubileuszu 50-lecia, przypadające w 2006 r. Ich pierwszym punktem była msza św. odprawiona 29 stycznia 2006 r. w Bazylice św. Małgorzaty i widowisko kolędowe „Hej, kolęda, kolęda”. Kolejne „przystanki” obchodów jubileuszowych miały miejsce 3 czerwca 2006 r.. Było to otwarcie wystawy w piwnicach Sądeckiej Biblioteki Publicznej im. Józefa Szujskiego, przygotowanej przez Jolantę Kosecką, prezentującej 50-letni dorobek „Lachów” oraz promocja monografii Zespołu pt. I tego się trzymajmy. Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Lachy” 1956-2006 autorstwa Jakuba M. Bulzaka, która odbyła się w reprezentacyjnej sali Ratusza. 27 czerwca 2006 r. delegacja Zespołu złożyła wiązanki kwiatów na grobach osób szczególnie związanych i zasłużonych dla „Lachów”, m.in. Marcina Adamka, Kazimierza Boguckiego, Jana i Rudolfa Józefowskich, Zofii Żytkowicz, Krystyny Łodzińskiej, Janiny i Juliana Polanków. Główne obchody jubileuszowe miały miejsce 1 lipca 2006 r. w MCK „Sokół”. Wszystkie grupy Zespołu wystąpiły w galowym koncercie wyreżyserowanym przez Michalinę Wojtas. Wzięli w nim udział zaproszeni goście, m.in. Prezydent Polskiej Sekcji CIOFF Jerzy Chmiel, przedstawiciel ministra kultury i dziedzictwa narodowego Leszek Filon, przedstawiciele władz wojewódzkich, powiatowych i miejskich, delegacje zaprzyjaźnionych zespołów polskich, a razem z jubilatami na scenie zatańczył zespół z Neustadt in Holstein z Niemiec, który był honorowym gościem jubileuszu. Ze względu na jubileusz „Małe Lachy” zostały zaproszone do udziału w „Święcie Dzieci Gór” i pełniły rolę jego gospodarza. Ostatnie punkty obchodów jubileuszowych zaplanowano na jesień i zimę. 12 listopada Zespół zaprosił Sądeczan do „Sokoła” na benefisowe spotkanie pt. „Lachowskie Posiady”, poprowadzone przez Jakuba Bulzaka, który był również autorem scenariusza i reżyserem – był to, inny niż zwykle, koncert wspomnień, anegdot, opowieści o minionych latach, przeplatanych piosenkami i tańcami. Rok jubileuszowy zakończyła, zorganizowana po raz pierwszy w Skansenie, pasterka w noc wigilijną. „Lachy”, zapewniając oprawę muzyczną uroczystości, dziękowały za minione 50 lat, za wspaniałe „Złote Gody” i polecały kolejne lata pracy twórczej.